ระบบการขับถ่าย หมายถึง การนำของเสียจากกระบวนการเมแทบอลิซึม (Metabolism)
ของเซลล์ออกนอกร่างกาย  ซึ่งสามารถกำจัดออกได้หลายทาง เช่น ทางไต ทางผิวหนัง ทางปอด
ทางลำไส้ใหญ่  ในที่นี้จะกล่าวถึงเฉพาะการกำจัดของเสียทางไตเท่านั้น

การขับถ่ายของเสียทางไต
1.  โครงสร้างไต

           ไตเป็นอวัยวะที่กรองของเสียออกจากเลือด ไตของคนมี 1  คู่  มีลักษณะคล้ายเมล็ดถั่ว
อยู่ในช่องท้องสองข้างของกระดูกสันหลังระดับเอว ต่อจากไตทั้งสองข้างมีท่อไตทำหน้าที่ลำเลียง
น้ำปัสสาวะจากไตไปเก็บไว้ที่กระเพาะปัสสาวะ  ก่อนจะขับถ่ายออกมานอกร่างกายทางท่อปัสสาวะ
เป็นน้ำปัสสาวะ   โดยไตจะเชื่อมกับหลอดเลือด 2 ชนิด ได้แก่ หลอดเลือดอาร์เทอรี จะนำเลือดออก
จากหัวใจมายังไต  ซึ่งจะลำเลียงสารทั้งที่มีประโยชน์และไม่มีประโยชน์ที่ร่างกายต้องกำจัดออกไป
และหลอดเลือดเวน จะนำเลือดที่ผ่านการกรองจากไตกลับเข้าสู่หัวใจ

ภาพที่  8.1 อวัยวะในระบบขับถ่ายของเสียทางไต
ที่มาภาพ : https://nureeyah0136.
wordpress.com/2013/12/19

          เมื่อผ่าไตตามยาวดังภาพที่ 8.2 พบว่า  ไตแบ่งออกเป็น 2 ส่วน คือบริเวณส่วนนอก
เรียกว่า คอร์เทกซ์ และบริเวณส่วนในเรียกว่าเมดัลลา ส่วนปลายของเมดัลลาจะยื่นเข้าไป
จรดกับส่วนที่เป็นโพรงเรียกว่ากรวยไต ซึ่งต่อกับท่อไต

ภาพที่  8.2 โครงสร้างภายในไต
ที่มาภาพ : http://stu.rbru.ac.th
/~s5415262039/auchara/E.hl

           ไตแต่ละข้างประกอบด้วย หน่วยไต ประมาณ 1 ล้านหน่วย   แต่ละหน่วยเป็นท่อมีปลาย
ด้านหนึ่งเป็นรูปถ้วยเรียกว่า โบว์แมนส์แคปซูล ล้อมรอบกลุ่มหลอดเลือดฝอยเรียกว่า โกลเมอรูรัส
ผนังหลอดเลือดฝอยจะแนบชิดกับผนังของโบว์แมนส์แคปซูล  ต่อจากโบว์แมนส์แคปซูลจะมีท่อ
ของหน่วยไต  ปลายของท่อหน่วยไต จะเปิดออกที่ท่อรวม  แล้วออกสู่กรวยไต

2.  กระบวนการทำงานของไต   หน่วยไตทำหน้าที่ในการสร้างน้ำปัสสาวะ เริ่มจากเลือด
ซึ่งประกอบด้วยสารต่าง ๆ ได้แก่ เซลล์เม็ดเลือด โปรตีน ไขมัน น้ำ ยูเรีย คลอไรด์ และกลูโคส
ออกจากหัวใจและเข้าสู่ไตทางหลอดเลือดอาร์เทอรี  และไปตามหลอดเลือดที่แตกเป็นแขนงเล็ก ๆ
เข้าสู่โกลเมอรูลัส ซึ่งอยู่ในโบว์แมนส์แคปซูล  ผนังของโกลเมอรูลัสทำหน้าที่กรองสารเข้าสู่
โบว์แมนแคปซูล โดยสารที่ผ่านการกรองเป็นสารขนาดเล็ก ได้แก่  น้ำ ยูเรีย คลอไรด์ และกลูโคส
ส่วนสารขนาดใหญ่จะไม่ผ่านการกรอง ได้แก่  เซลล์เม็ดเลือดแดง โปรตีน ไขมัน สารที่ผ่านการกรอง
จะเคลื่อนต่อมายังท่อหน่วยไต  ซึ่งบริเวณท่อหน่วยไตจะมีการดูดกลับสารที่มีประโยชน์เข้าสู่ร่างกาย
ได้แก่ กลูโคสถูกดูดกลับเข้าสู่เส้นเลือดฝอยทั้งหมด น้ำและคลอไรด์ถูกดูดกลับเพียงบางส่วน ส่วนยูเรีย
เป็นของเสีย  จึงไม่ถูกดูดกลับที่บริเวณนี้  ดังนั้นยูเรีย  น้ำบางส่วนและคลอไรด์บางส่วนจะเคลื่อนเข้าสู่
ท่อรวม กรวยไต ท่อไต  มาสะสมในกระเพาะปัสสาวะ เรียกของเหลวนี้ว่า ปัสสาวะ  ดังแสดงในตารางที่ 8.1

ตารางที่ 8.1  การเปรียบเทียบปริมาณของสารต่าง ๆ ในน้ำเลือดและน้ำปัสสาวะ

ที่มา : หนังสือเรียนวิทยาศาสตร์ 4  ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 2  สสวท.

           ในกรณีที่ไตทำงานผิดปกติ การกรองและลำเลียงสารต่างๆ ที่หน่วยไตอาจบกพร่องไป ทำให้
มีสิ่งแปลกปลอมในปัสสาวะ เช่น โปรตีนบางชนิด กลูโคส หรือแม้กระทั่งเซลล์เม็ดเลือดแดง ดังนั้น
การตรวจหาปริมาณของสารต่าง ๆ ในปัสสาวะจึงเป็นการตรวจสอบเบื้องต้นเกี่ยวกับการทำงานของไต
หากไตทั้ง 2 ข้างไม่ทำงาน  ของเสียต่าง ๆ จะสะสมในร่างกาย  อาจเป็นอันตรายถึงชีวิตได้ โดยผู้ที่ไต
ทำงานได้เพียงข้างเดียวยังสามารถดำรงชีวิตอย่างเป็นปกติ แต่ผู้ป่วยที่ไตทั้งสองข้างไม่สามารถทำงานได้  แพทย์อาจใช้การฟอกเลือดด้วยไตเทียม ซึ่งเป็นเครื่องมือที่ทำหน้าที่แทนไต หรืออาจใช้วิธีการผ่าตัด
เปลี่ยนไต  ซึ่งไตที่ใส่ให้ผู้ป่วยนั้นได้รับมาจากผู้อื่น

ภาพที่ 8.3 การฟอกเลือดด้วยเครื่องไตเทียม
ที่มาภาพ : http://www.siphhospital.com
/th/news/article2
/share/72

รวบรวมจาก

สถาบันส่งเสริมการสอนวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี.2554. หนังสือเรียนรายวิชาวิทยาศาสตร์พื้นฐาน
วิทยาศาสตร์ 4 . กรุงเทพฯ : องค์การค้าของ สกสค.
พิมพันธ์ เตชะคุปต์ และคณะ . 2560.ชุดกิจกรรมพัฒนาการคิด เสริมสร้างสมรรถนะสำคัญและคุณลักษณะ
อันพึงประสงค์ของผู้เรียน. กรุงเทพฯ : สถาบันพัฒนาคุณภาพวิชาการ (พว)
http://www.siphhospital.com/
th/news/article2
/share/72  สืบค้นเมื่อ 10 พฤษภาคม 2560

http://www.scimath.org/lesson-biology
/item/-excretory-system สืบค้นเมื่อ 10 พฤษภาคม 2560